Poslednjih godina probiotici su postali jedan od najpopularnijih dodataka ishrani povezanih sa imunološkim zdravljem. Razlog za to nije samo rast interesovanja za zdravlje creva, već i sve veći broj istraživanja koja ispituju vezu između crevne mikrobiote i funkcionisanja imunskog sistema.
Ipak, upravo je oblast probiotika jedna od onih u kojima se naučni dokazi često pojednostavljuju ili pogrešno predstavljaju. U marketinškim porukama nije retko videti tvrdnje da se „70% imuniteta nalazi u crevima“ ili da svaki probiotik automatski poboljšava imunološku funkciju. Takve formulacije nisu u skladu sa načinom na koji savremena nauka posmatra odnos između mikrobiote i imunskog sistema.
Istina je istovremeno zanimljivija i složenija. Creva i imuni sistem zaista su veoma blisko povezani, ali efekti probiotika zavise od brojnih faktora: vrste mikroorganizama, doze, trajanja primene i karakteristika osobe koja ih koristi.
Veza između creva i imunološkog sistema
Ljudski digestivni trakt predstavlja dom ogromnog broja mikroorganizama koji zajedno čine crevnu mikrobiotu. Ovi mikroorganizmi nisu pasivni stanovnici organizma, već aktivno učestvuju u različitim fiziološkim procesima.
Jedan od razloga zbog kojih je veza između creva i imuniteta toliko važna jeste prisustvo sistema poznatog kao GALT (gut-associated lymphoid tissue) – specijalizovanog limfnog tkiva povezanog sa digestivnim traktom koje predstavlja značajan deo imunološke aktivnosti organizma.
Zbog toga nije pogrešno reći da su creva važan centar komunikacije između spoljašnje sredine i imunološkog sistema. Uzimajući u obzir složenost imunološkog sistema, može se reći da gastrointestinalni trakt ima ključnu ulogu u razvoju, edukaciji i regulaciji određenih aspekata imunološkog odgovora.
Kako probiotici mogu uticati na imunološku funkciju
Probiotici se definišu kao živi mikroorganizmi koji, kada se primenjuju u odgovarajućim količinama, mogu ostvariti zdravstvenu korist za domaćina. Njihovi potencijalni efekti ne zasnivaju se na jednom mehanizmu: istraživanja ukazuju na više različitih puteva delovanja.
Probiotici mogu doprineti održavanju integriteta crevne barijere, učestvovati u komunikaciji sa imunskim ćelijama i uticati na produkciju određenih signalnih molekula uključenih u imunološki odgovor. Pored toga, određeni mikroorganizmi mogu uticati na sastav i funkciju postojeće mikrobiote, stvarajući uslove koji podržavaju normalno funkcionisanje digestivnog sistema.
Važno je naglasiti da se ovi efekti ne odnose podjednako na sve probiotike i upravo to je jedna od najvažnijih poruka kada je reč o ovoj temi.
Zašto nisu svi probiotici isti
U javnosti se probiotici često posmatraju kao jedinstvena kategorija proizvoda. Iz naučne perspektive to međutim nije tačno. Dva proizvoda mogu sadržati bakterije iz istog roda ili vrste, a da pritom imaju različite karakteristike i različitu naučnu podršku.
Zbog toga istraživači sve češće koriste termin strain-specific effects, odnosno efekti specifični za određeni soj. To znači da se rezultati studije sprovedene sa jednim sojem ne mogu automatski preneti na drugi proizvod koji sadrži drugačiji mikroorganizam.
Ovo je jedna od najvećih razlika između probiotika i pojedinih vitamina ili minerala. Dok vitamin D ima istu osnovnu fiziološku funkciju bez obzira na proizvođača, kod probiotika izbor konkretnog soja može biti presudan za očekivane rezultate.
Uzmite u obzir: Kada je reč o probioticima, nije dovoljno znati samo rod ili vrstu bakterije. Efekti su često vezani za konkretan soj koji je korišćen u istraživanjima: proizvod sa istom vrstom, ali drugim sojem, ne mora pružiti iste rezultate.
Šta pokazuju klinička istraživanja
Tokom poslednjih godina objavljen je veliki broj sistematskih pregleda i meta-analiza koje su analizirale potencijalnu povezanost probiotika sa respiratornim infekcijama i imunološkom funkcijom.
Rezultati ukazuju da određeni probiotski preparati mogu biti povezani sa smanjenjem rizika od pojedinih respiratornih infekcija ili kraćim trajanjem simptoma kod određenih populacija. Veličina efekta, međutim, značajno varira između studija. Jedan od razloga za takvu varijabilnost jeste činjenica da su istraživanja koristila različite sojeve, doze, formulacije i protokole primene, zbog čega je često teško doneti univerzalne zaključke koji bi važili za sve proizvode na tržištu.
Uprkos tim ograničenjima, ukupni dokazi sugerišu da određeni probiotici mogu imati korisnu ulogu u održavanju normalne imunološke funkcije, posebno kada se koriste u skladu sa indikacijama za koje postoje odgovarajući podaci. Trenutni dokazi ipak nisu dovoljno snažni da bi se tvrdilo da svaki probiotik značajno smanjuje rizik od infekcija ili da predstavlja univerzalno rešenje za imunološko zdravlje.
Kako izabrati kvalitetan probiotik
Za razliku od vitamina i minerala, kod probiotika kvalitet proizvoda ima posebno veliki značaj. Prilikom izbora korisno je obratiti pažnju na nekoliko elemenata:
- jasno naveden rod, vrstu i soj mikroorganizma
- broj živih mikroorganizama do kraja roka trajanja
- uslove čuvanja proizvoda
- dostupnost kliničkih istraživanja za konkretan soj
- transparentnost proizvođača
Proizvodi koji navode samo opšte nazive bakterija bez precizne identifikacije često pružaju manje informacija o tome na čemu se zasnivaju očekivani efekti. Upravo zato jasno deklarisan soj i dostupni podaci o količini živih mikroorganizama predstavljaju osnovne kriterijume za informisan izbor, bez obzira na to koji je proizvođač u pitanju.
Uzmite u obzir: Broj živih mikroorganizama u trenutku proizvodnje nije isto što i broj živih mikroorganizama do kraja roka trajanja. Kvalitetni proizvodi navode potonje, jer je to podatak koji realno odražava ono što korisnik unosi.
Bezbednost probiotika
Kod zdravih osoba probiotici se generalno smatraju bezbednim i dobro podnošljivim. Najčešće prijavljene nuspojave su blage i prolazne, uključujući nadimanje ili promene u digestivnom komforu tokom prvih dana primene.
Određene grupe ipak zahtevaju dodatni oprez. To se pre svega odnosi na osobe sa ozbiljno narušenim imunitetom, teškim hroničnim bolestima ili specifičnim medicinskim stanjima, kod kojih odluku o primeni probiotika treba donositi u konsultaciji sa zdravstvenim stručnjakom.
Zaključak
Veza između crevne mikrobiote i imunološkog sistema predstavlja jedno od najaktivnijih područja savremenih istraživanja. Dostupni naučni dokazi ukazuju da određeni probiotici mogu doprineti održavanju normalne imunološke funkcije i potencijalno pružiti korist u pojedinim situacijama.
Probiotike, ipak, nije moguće posmatrati kao jedinstvenu kategoriju proizvoda. Efekti su u velikoj meri zavisni od konkretnog soja, doze i populacije koja ih koristi zbog čega je ciljan, informisan izbor uvek smisleniji od nasumičnog posezanja za bilo kojim proizvodom sa oznakom „probiotik“.
Napomena
Sadržaj objavljen na ovom blogu namenjen je isključivo informisanju i edukaciji i ne predstavlja medicinski savet, dijagnozu niti preporuku za lečenje. Informacije ne mogu zameniti savet lekara, farmaceuta ili drugog kvalifikovanog zdravstvenog radnika. Dijetetski suplementi nisu lekovi niti zamena za raznovrsnu ishranu i zdrav način života. Pre upotrebe bilo kog suplementa, posebno u slučaju postojećih zdravstvenih stanja, trudnoće, dojenja ili uzimanja terapije, preporučuje se konsultacija sa zdravstvenim stručnjakom. Autor i vlasnik sajta ne snose odgovornost za eventualne posledice primene informacija iznetih na blogu.
Reference
Hao Q, Dong BR, Wu T. (2015) – Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database of Systematic Reviews.
Gombart AF, Pierre A, Maggini S. (2020) – A Review of Micronutrients and the Immune System
Chaplin DD. (2010) – Overview of the Immune Response
